Πορθμός Ευρίπου

Περιγραφή:

Ο πορθμός του Ευρίπου με την κινητή γέφυρα είναι το σημείο όπου ενώνεται ο βόρειος με το νότιο Ευβοϊκό κόλπο. Είναι γνωστός για το φαινόμενο του θαλάσσιου ρεύματος του Ευρίπου, τα περίφημα "τρελά νερά". Τα νερά στο σημείο αυτό αλλάζουν κατεύθυνση κάθε έξι ώρες άλλοτε προς βορρά και άλλοτε προς νότο.

Ο διαχωρισμός της Εύβοιας από τη Στερεά και η δημιουργία του πορθμού οφείλεται σε γεωλογικές μεταβολές. Στην αρχή της τεταρτογενούς περιόδου συνέβησαν τεκτονικές διαταράξεις με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ο βόρειος Ευβοϊκός κόλπος από τεκτονικό ρήγμα και ο νότιος Ευβοϊκός κόλπος από καταβύθιση διαβρωσιγενούς κοιλάδος μέρος της οποίας αποτελεί και το στενό άνοιγμα του πορθμού.

Η ονομασία του Ευρίπου υποστηρίζεται ότι προήλθε από τη σύνθεση "Ευριπή" από τη δύναμη του ρεύματος. Οι Βενετσιάνοι ήταν οι πρώτοι που ονόμασαν την πόλη της Χαλκίδας και μετά ολόκληρη την Εύβοια, "Νεγρεπόντε".

Σύμφωνα με αρχαία παράδοση, ο πορθμός διανοίχτηκε από τον Αγαμέμνονα, το βασιλιά των Μυκηνών, για να περάσουν τα πλοία των Ελλήνων που πήγαιναν στην Τροία. Ήταν αγκυροβολημένα στην Αυλίδα και περίμεναν να φυσήξει ούριος άνεμος για να βάλουν πλώρη στην Τροία. Ο πορθμός όμως ήταν τότε πολύ στενός και γεμάτος βράχια. Υστερα από χρησμό του μαντείου των Δελφών, αφαιρέθηκαν οι βράχοι, ανοίχτηκε δίαυλος και πέρασαν τα πλοία.

Στους Περσικούς πολέμους, ο ναύαρχος των Περσών Μεγαβάτης έχοντας πλοηγό του στόλου του τον Σαλγανέα τον Βοιωτό, ταράχτηκε όταν έφθασε στο στενό του Ευρίπου, νομίζοντας ότι δεν είχε διέξοδο ο Βόρειος Ευβοϊκός. Στη νευρικότητά του διέταξε και σκότωσαν το Σαλγανέα. Όταν μετά από λίγο αντελήφθη την πλάνη του, μεταμελήθηκε και διέταξε για εξιλέωσή του να κτισθεί μνημείο στη θέση του σημερινού σωρού κοντά στη Δροσιά.

Τα πρώτα τεχνικά έργα έγιναν το 411 π.Χ. κατά τη διάρκεια του πελοποννησιακού πολέμου, όταν οι Βοιωτοί και οι Ευβοείς φοβούμενοι τους Αθηναίους, έκτισαν και στις δυο όχθες του στενού υψηλούς πύργους και κατασκεύασαν την πρώτη ξύλινη γέφυρα. Στη γέφυρα τοποθέτησαν μια σήραγγα κλειστή απ' όλες τις πλευρές, για να μπορούν οι υπερασπιστές της να κινούνται ελεύθερα από τον ένα πύργο στον άλλο. Αφησαν μόνο ένα μικρό θαλάσσιο πέρασμα, από το οποίο να περνάει μόνο ένα πλοίο. Ετσι διέκοψαν τη ναυτική συγκοινωνία των Αθηναίων με τη Θεσσαλία. Στα χρόνια εκείνα ο πορθμός χωριζόταν σε δυο μικρούς πορθμούς με μια μικρή φυσική νησίδα που βρισκόταν στο κέντρο του.

Το 368 π.Χ., στην εποχή του Θηραμένη, κατασκευάστηκε άλλη γέφυρα με πύργους προς τη Χαλκίδα και τη βοιωτική ακτή και με υπόγεια σήραγγα για να υπάρχει επικοινωνία σε καιρό πολιορκίας. Η γέφυρα αυτή σωζόταν μέχρι τα χρόνια του Στράβωνα.

Το 334 π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος πέρασε από τη Χαλκίδα και όταν είδε την στρατηγική σημασία της, έδωσε διαταγή και επισκευάστηκαν τα τείχη και κατασκευάστηκαν πύργοι και πύλες από το ένα και από το άλλο μέρος της γέφυρας, που ήταν ξύλινη.

Ο Ιουστινιανός το 540 μ.Χ., στο βράχο του πορθμού έχτισε ένα πανύψηλο τετράγωνο φρούριο, που ενωνόταν με τη βοιωτική ακτή με μια λιθόκτιστη γέφυρα μήκους 15 μέτρων περίπου και με την ευβοϊκή ακτή με μια ξύλινη γέφυρα 8 μέτρων περίπου μήκους. Την τελευταία αντικατέστησε με κινητές ξύλινες δοκούς, που σε περίπτωση κινδύνου μπορούσαν εύκολα να σύρουν.

Οι Ενετοί, όταν έγιναν κύριοι της Ευβοίας το 1205 μ.Χ. επισκεύασαν τα φρούρια και τους πύργους του Ευρίπου και τα έκαναν απόρθητα. Τότε έστησαν και τη μεγάλη γέφυρα, που κατασκεύασαν από χοντρά ξύλα, σφυρήλατο σίδερο και αλυσίδες έλξης. Ανοιγαν τη γέφυρα προς τα πάνω. Οι Ενετοί επίσης προέβησαν σε εμβάθυνθση του πορθμού για την απρόσκοπτη ναυσιπλοϊα.

Οι Τούρκοι, όταν κυρίευσαν το 1470 τη Χαλκίδα, ενίσχυσαν τα τείχη και κατασκεύασαν νέο πύργο στη γέφυρα. Στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας υπήρχε γέφυρα ξύλινη, που άνοιγε στο πέρασμα των πλοίων, αργότερα κτίστηκε λίθινη γέφυρα με τρεις αψίδες.

Το 1676, ο Αγγλος Τζωρτζ Γουήλερ δίνει στοιχεία για το οχυρό της γέφυρας. Ανέφερε ότι όσοι έρχονταν από το μέρος της βοιωτικής ακτής περνούσαν κάτω από το μικρό πέτρινο γεφύρι με τις τέσσερις - πέντε κάμερες, κάτω από το οποίο δεν χωρούσαν να περάσουν πλοία, έμπαιναν στον πύργο και από εκεί έβγαιναν στο κάστρο περνώντας κάτω από μια ανασυρόμενη γέφυρα.

Το 1805, ο Αγγλος αξιωματικός Γουίλιαμ Μάρτιν Ληκ, που επισκέφθηκε τη Χαλκίδα, ανέφερε ότι ο Εύριπος είναι το στενότερο σημείο του καναλιού ανάμεσα στο λόφο της Κανήθου και το δυτικό τμήμα του Κάστρου. Ήταν χωρισμένος κατά το πλάτος του σε δύο άνισα μέρη, απο ένα μικρό τετράγωνο φρούριο κτισμένο πάνω σ' ένα βράχο, με ένα στέρεο κυκλικό πύργο στη βορειοδυτική του γωνία. Μια πέτρινη γέφυρα με μήκος 60-70 πόδια, συνέδεε τη βοιωτική ακτή με το φρούριο και η είσοδός του γινόταν με συρόμενη γέφυρα στη βορειοανατολική του πλευρά. Μια άλλη ξύλινη γέφυρα μήκους 35 περίπου ποδιών, ικανή να ανασηκώνεται στα δύο άκρα, σε περίπτωση που θα έπρεπε να επιτραπεί το πέρασμα κάποιου πλοίου, συνέδεε το μικρό φρούριο με την πύλη του κάστρου.

Με την απόδοση της Χαλκίδας στο ελληνικό κράτος, το 1833, άρχισαν σταδιακά έργα εκσυγχρονισμού του πορθμού και της γέφυρας που ολοκληρώθηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα. Το 1834 με Βασιλικό Διάταγμα καθιερώθηκαν πορθμεία και το 1843 με νέο Βασιλικό Διάταγμα παραχωρήθηκαν στο δήμο Χαλκίδας για μια εικοσαετία. Μετά την έκδοση νόμου, το 1853, και προκειμένου να καταστεί πλεύσιμος ο πορθμός, άρχισε ο καθαρισμός και η εκβάθυνσή του μέχρι βάθους έξι βασιλικών πήχεων. Κατά τις εργασίες κατασκευής της νέας γέφυρας του Ευρίπου που έγιναν μεταξύ των ετών 1856 και 1858, η γέφυρα του ανατολικού τμήματος αντικαταστάθηκε με ξύλινη περιστρεφόμενη, ενώ, παράλληλα, κατεδαφίστηκε το ανατολικό τμήμα του οχυρού και διαμορφώθηκε κρηπίδωμα. Συγχρόνως, κατεδαφίστηκε η αρχική λίθινη γέφυρα του δυτικού τμήματος του πορθμού και αντικαταστάθηκε με λίθινη τρίτοξη γέφυρα που οδηγούσε σε τοξωτή πύλη που διανοίχθηκε στο μέσον του δυτικού τείχους του φρουρίου.

Το 1890, στο πλαίσιο της γενικής κατεδάφισης των οχυρώσεων της Χαλκίδας κα με την ευκαιρία της διαπλάτυνσης και εκβάθυνθσης του Ευρίπου σε 40 και 8,5 μέτρα αντίστοιχα, το φρούριο της Γέφυρας άρχισε να κατεδαφίζεται, ενώ παράλληλα επιχώθηκε το δυτικό τμήμα του πορθμού και ενοποιήθηκε η νησίδα με τη βοιωτική ακτή. Στη συνέχεια μέρος του εσωτερικού του οχυρού κατεσκάφη προκειμένου να διαμορφωθούν οι βάθους 3,5 μ. ημικυκλικές υποδοχές για την περιστροφή της νέας, πλάτους 2,80 και μήκους 80 μ., σιδερένιας γέφυρας, η οποία κατασκευάστηκε την περίοδο 1893-1895 από ιταλικά εργοστάσια. Από τους δυο κυκλικούς προμαχώνες σώθηκαν το νότιο και τμήμα του βόρειου ακρόβαθρου εκατέρωθεν της σημερινής γέφυρας.