Η μονή του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη

ΚΑΠΟΥ 5 ΧΙΛΙΟΜΕΤΡΑ ΑΠΟ ΤΑ ΨΑΧΝΑ ΚΑΙ 15 ΑΙΩΝΕΣ ΑΠΟ ΣΗΜΕΡΑ

Η μονή του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη

Συνομίλησαν με τον αρχιμανδρίτη Ιωάννη Καραμούζη οι μαθήτριες Μαρία Πριόνα, Μαρίνα Αλεξίου, Ελεάννα Τσοκάνη και Βάσω Βογιατζή, οι οποίες και επεξεργάστηκαν το πληροφοριακό υλικό της συνέντευξης, ενώ η περαιτέρω έρευνα και η σύνταξη του τελικού κειμένου έγινε από τον Δημήτρη Μπαρσάκη.

Η μονή του Αγίου (και Οσίου) Ιωάννη του Καλυβίτη είναι χτισμένη στο κοίλωμα μιας πευκόφυτης βουνοπλαγιάς, σε απόσταση 5 περίπου χιλιομέτρων βορειοδυτικά των Ψαχνών. Η απέριττη ομορφιά και η γαλήνη του τοπίου είναι κι ένας από τους λόγους που προσέλκυε πάντα πολλούς και τακτικούς προσκυνητές από τις γύρω περιοχές. Πέρα, όμως, από το φυσικό κάλλος και οπωσδήποτε τη θρησκευτική σημασία του χώρου, η μονή του Καλυβίτη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από ιστορική και αρχαιολογική άποψη.

Κατά την επίσκεψή μας εκεί, συναντήσαμε τον αρχιμανδρίτη Ιωάννη Καραμούζη, ο οποίος μας ξενάγησε στο χώρο, δίνοντάς μας σημαντικές πληροφορίες για το μοναστήρι και την έως σήμερα λειτουργία του, καθώς και για το βίο του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη.

Μερικές ακόμη πληροφορίες συλλέξαμε από ενημερωτικό σημείωμα-έγγραφο της 1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων προς τη Διεύθυνση Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού (4458/24-8-2006), το οποίο αναφέρεται γενικότερα στα βυζαντινά μνημεία του δήμου Μεσσαπίων. Επίσης, ενδιαφέροντα επιστημονικά στοιχεία βρήκαμε στο βιβλίο Negreponte / Die Kirche auf Euboia (Oestereichishe Akademie der Wissenschaften, Wien 1973) του Johannes Koder.

Τις περισσότερες όμως πληροφορίες, σχετικά με την ιστορία της μονής και την αρχιτεκτονική του ναού, αντλήσαμε από τη μελέτη (μονογραφία) με τίτλο "Η Μονή του Αγίου Ιωάννου του Καλυβίτου παρά τα Ψαχνά Ευβοίας" (Αρχείο Ευβοϊκών Μελετών, τόμος ΙΕ', 1969), την οποία υπογράφει ο αρχιμανδρίτης-αρχαιολόγος Ιερώνυμος Λιάπης, που δεν είναι άλλος από τον σημερινό Αρχιεπίσκοπο κ. Ιερώνυμο.

Ιδού και πώς περιέγραφε στην αρχή της μονογραφίας του τη θέση και το φυσικό περιβάλλον της μονής, πριν από περίπου 40 χρόνια, ο τότε αρχιμανδρίτης Ιερώνυμος:

"Εις απόστασιν μιάς περίπου ώρας (σσ. προφανώς με τα πόδια) προς τα ΒΔ του χωρίου Ψαχνά της Ευβοίας εντός χλοερού πευκώνος, σώζονται πενιχρά τινα κτίσματα, μεταξύ των οποίων προβάλλει εν μέσω άγριας βλαστήσεως ναός γνωστός με το όνομα Αγιος Ιωάννης ο Καλυβίτης. Ο ναός ούτος ευρίσκεται σχεδόν εντός της κοίτης χειμάρρου και απετέλει ποτέ το καθολικόν πλούσιας μονής, ως φαίνεται εκ της διανεμηθείσης μεγάλης περιουσίας της".

Ο βίος του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη

Κατά τη συνομιλία μας με τον αρχιμανδρίτη Ιωάννη Καραμούζη, το πρώτο που του ζητήσαμε ήταν να μας λύσει μια απορία που δεν είχαμε μόνο εμείς, αλλά απ' όσο ξέρουμε την έχουν και αρκετοί κάτοικοι της περιοχής μας, σχετικά με την ονομασία της μονής. Γιατί, αν και είναι μάλλον γνωστότερη ως μονή του Καλυβίτη, δεν είναι λίγοι κι αυτοί που την ονομάζουν μονή του Καυσοκαλυβίτη. Μας διευκρίνισε, λοιπόν, ότι η μονή είναι αφιερωμένη στον Αγιο Ιωάννη τον λεγόμενο Καλυβίτη, ο οποίος είναι απολύτως βέβαιο ότι δεν έχει σχέση με τα Καυσοκαλύβια του Αγίου Όρους.

Όσο για το βίο του Αγίου, οι σωζόμενες μαρτυρίες αναφέρουν ότι γεννήθηκε το 460 στην Κωνσταντινούπολη, όταν αυτοκράτορας ήταν ο Λέων ο Α'. Ο πατέρας του ήταν ένα πλούσιος συγκλητικός ονόματι Ευτρόπιος και η μητέρα του ονομαζόταν Θεοδώρα και καταγόταν από τη Ρώμη.

Σε πολύ μικρή ηλικία, ο Ιωάννης ζήτησε και έλαβε ως δώρο από τους γονείς του ένα Ευαγγέλιο και αφοσιώθηκε ολόψυχα στο λόγο του Θεού. Ο πατέρας του, όμως, τον προόριζε για κοσμικά αξιώματα κι έτσι, ο νεαρός ακόμη Ιωάννης, αποφάσισε να φύγει κρυφά από το σπίτι, για να γίνει μοναχός. Μόνασε στη μονή των Ακοιμήτων, όπου ηγούμενος ήταν ο Αγιος Μάρκελλος, ενώ οι γονείς του, αφού τον αναζήτησαν και δεν βρήκαν κανένα ίχνος τους, τον θεωρούσαν πια νεκρό.

Ύστερα από χρόνια, με την ευλογία του ηγούμενου, επέστρεψε στον κόσμο και επισκέφτηκε τους γονείς του. Ήταν τόσο ταλαιπωρημένος και σκελετωμένος από τη νηστεία, που οι γονείς του δεν τον αναγνώρισαν. Τον δέχτηκαν όμως ως μοναχό και μάλιστα ο Ευτρόπιος του πρότεινε να μείνει στο δωμάτιο του πεθαμένου, όπως πίστευε, παιδιού του. Ο Ιωάννης, χωρίς να αποκαλύψει την ταυτότητά του, τους παρακάλεσε και του έφτιαξαν μια καλύβα στην άκρη του κήπου, όπου έζησε για τα επόμενα τρία χρόνια, που ήταν και τα τελευταία της ζωής του. Γι' αυτό το λόγο, του δόθηκε το όνομα Καλυβίτης.

Λέγεται ακόμη ότι, όταν ένιωσε να πλησιάζει το τέλος του, παρέδωσε στους γονείς του το Ευαγγέλιο που του είχαν κάποτε χαρίσει, αποκαλύπτοντας ότι ήταν ο γιος τους που είχαν για πεθαμένο. Η τελευταία του επιθυμία ήταν να τον κηδέψουν με τα μοναχικά του ενδύματα και χωρίς θρήνους, αλλά η μητέρα του δεν άντεξε και άλλαξε τα ρούχα του λειψάνου. Τότε ένας μεγάλος σεισμός την έκανε να καταλάβει το λάθος της και να επανορθώσει.

Ο ενταφιασμός του Ιωάννη έγινε στο χώρο της καλύβας του και στη συνέχεια οι γονείς του ανέγειραν ναό πάνω από τον τάφο του. Η μνήμη του εορτάζεται στις 15 Ιανουαρίου.

Η ιστορία της μονής

Ο ναός (καθολικό) της μονής είναι κατά πάσα πιθανότητα χτισμένος πάνω στη θέση προχριστιανικού ναού, όπως φαίνεται από τα αρχιτεκτονικά λείψανα που έχουν βρεθεί ολόγυρά του, τα αρχαιότερα από τα οποία είναι των Ρωμαϊκών χρόνων. Τα δε παλαιότερα από τα χριστιανικά γλυπτά φαίνεται πως ανήκουν στον 5ο αιώνα.

Η πρώτη γραπτή πληροφορία για τη μονή βρίσκεται στο Συνοδικό της Εκκλησίας της Ελλάδος που συντάχθηκε προς τα τέλη του 12ου αιώνα και ακριβέστερα μεταξύ των ετών 1183 και 1185, επί αυτοκράτορος Ανδρόνικου Α' Κομνηνού. Συνεπώς, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το μοναστήρι λειτουργούσε πριν από αυτή τουλάχιστον την εποχή. Μαθαίνουμε μάλιστα από το ίδιο έγγραφο ότι εκεί ασκήτεψε ο οσιότατος μοναχός Δανιήλ.

Το 1245 έγινε επισκευή και αγιογραφήθηκε ο ναός, σύμφωνα με τη μαρτυρία μιας μαρμάρινης επιγραφής αυτού του έτους, η οποία βρέθηκε στην πλευρά του Ιερού κατά τη διάρκεια εργασιών εκχωμάτωσης.

Στα τουρκικά φορολογικά κατάστιχα του 1474, η μονή είναι καταγραμμένη ως "κοινότητα της εκκλησίας του Αγια Γιάννη" και φορολογείται για την παραγωγή διαφόρων γεωργικών προϊόντων, όπως σιταριού, κριθαριού, κηπευτικών, φασολιών κ.ά. (Evangelia Balta, L' Eubee a la fin du XVe siècle, Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών, Athenes 1989).

Σύμφωνα με την παράδοση, νέα επισκευή των κτισμάτων της μονής έγινε κατά τον 18ο αιώνα από Ρώσους μοναχούς. Αναφέρεται ακόμη ότι ακολούθως επισκευάστηκε εκ νέου ο ναός με πρωτοβουλία κάποιου Αθηναίου δωρητή, χωρίς να είναι γνωστά άλλα στοιχεία.

Με την πάροδο των ετών, όμως, η μονή ερημώθηκε και το καθολικό κατέπεσε, καταπλακωμένο από μεγάλους όγκους χώματος.

Τέλος, κάπου στα 1920 με 1922 έγινε αποχωμάτωση και αναστηλώθηκε ο ναός, λαμβάνοντας τη μορφή που έχει σήμερα, διατηρώντας δηλαδή το παλαιό Ιερό και αναδομημένος κατά το υπόλοιπο μέρος του.

Κάτοψη του καθολικού (από τη μονογραφία
του κ. Ι. Λιάπη, με δική μας επεξεργασία).

Το καθολικό, τα γλυπτά και οι αγιογραφίες

Το καθολικό, το οποίο έχει κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το 1972 (Υ.Α. 6505/293π.ε./2-2-1972, ΦΕΚ 126/Β/11-2-1972), είναι μια τρίκλιτη βασιλική των υστεροβυζαντινών χρόνων, ανακατασκευασμένη κατά το μεγαλύτερο τμήμα της στη νεότερη εποχή. Όπως φαίνεται από τον ανατολικό τοίχο, όπου δεν έχουν γίνει νεότερες επεμβάσεις, ο ναός Κάτοψη του καθολικού (από τη μονογραφία
του κ. Ι. Λιάπη, με δική μας επεξεργασία).

Χτίστηκε με πωρόλιθο και κογχυλιάτη λίθο κατά το ισόδομο πλινθοπερίκλειστο σύστημα, δηλάδή με ισοϋψείς πλινθοπερίβλητους λίθους, φέροντας και λίγες κεραμικές (κεραμοπλαστικές) διακοσμήσεις.

Από τον παλαιό ναό έχει διατηρηθεί μόνο το τμήμα του Ιερού με τις κόγχες, όπου υπάρχουν τρεις αψίδες, ημικυκλικές εσωτερικά και τρίπλευρες εξωτερικά. Η μεσαία αψίδα φέρει ένα τρίλοβο παράθυρο, ενώ οι άλλες δύο από ένα μονόλοβο. Τα διακοσμητικά χαρακτηριστικά των δύο μαρμάρινων διαχωριστικών κιονίσκων του τρίλοβου παράθυρου, όπως ο εντός κύκλου ισοσκελής σταυρός στα κιονόκρανα, ανάγονται στην παλαιοχριστιανική εποχή και συγκεκριμένα στον 5ο αιώνα.

Στον 5ο, επίσης, αλλά και στον 10ο-12ο αιώνα, ανήκουν και τα υπόλοιπα διασωθέντα μαρμάρινα γλυπτά, κάποια από τα οποία είναι εντοιχισμένα στο ναό και κάποια βρίσκονται στον περίβολό του. Από τα εντοιχισμένα, τα πιο αξιόλογα είναι δύο τμήματα επιστυλίων με διακόσμηση από ρόδακες και άλλα φυτικά και γεωμετρικά κοσμήματα, καθώς και ένα ορθογώνιο παλαιοχριστιανικό θωράκιο, διακοσμημένο με περίτεχνους οκτάφυλλους ρόδακες και με ταινίες που σχηματίζουν ένα μεγάλο ρόμβο στο μέσο. Τεμάχια επιστυλίων, επίσης, διακοσμημένα με ανθέμια και σταγόνες, έχουν χρησιμοποιηθεί ως περίθυρο στην είσοδο του ναού, ενώ άλλα έχουν τοποθετηθεί ως κιονόκρανα πάνω στους σημερινούς κίονες.

Από τις τοιχογραφίες που φιλοτεχνήθηκαν τον 13ο αιώνα (έτος 1245), ελάχιστες μόνο έχουν διασωθεί και βρίσκονται στη βόρεια και τη νότια κόγχη του Ιερού, στην πρόθεση δηλαδή και το διακονικό. Στη βόρεια κόγχη εικονίζεται ο Πρωτομάρτυρας Στέφανος και παραπλεύρως, σε δύο επίπεδα, ο Θεός Πατήρ ως "Παλαιός των ημερών" (επάνω) και το Όραμα του Πέτρου Αλεξανδρείας (κάτω). Στη νότια κόγχη συναντάμε την καλύτερα διατηρημένη αγιογραφία, όπου εικονίζεται ο Αγιος Σίλβεστρος. Τόσο στη νότια όσο και στη βόρεια κόγχη υπάρχουν ίχνη και άλλων μορφών, αρκετά δυσδιάκριτα όμως, ενώ στην κεντρική κόγχη δεν διασώθηκε καμία παράσταση.

Η μαρμάρινη επιγραφή

Όπως προαναφέρθηκε, πληροφορούμαστε με ακρίβεια για την επισκευή και αγιογράφηση του ναού κατά το έτος 1245, χάρη σε μια μαρμάρινη επιγραφή, η οποία ήταν θαμμένη μέσα στα χώματα που είχαν καλύψει το Ιερό. Η επιγραφή αυτή ήρθε τυχαία στο φως, όταν αποχωματώθηκε ο συγκεκριμένος χώρος και στη συνέχεια μεταφέρθηκε προς φύλαξη στο ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, στα Ψαχνά. Δυστυχώς όμως, έχει χαθεί πια και μόνο η φωτογραφία της σώζεται. Το κείμενο της επιγραφής αποτελείται από επτά στίχους και έχει ως εξής, κατά τη μεταγραφή του Johannes Koder:

"+ ΕΜΑCΤΟΡΕΥΘ[Η]
Ο ΠΑΝCΕΠΤΟ[C] ΝΑΟ
C ΤΟΥ (ΟCΙΟΥ) Π(ΑΤΡ)ΟC ΗΜ[ΩΝ]
ΙΩ(ΑΝΝΟΥ) ΤΟΥ ΚΑΛΥΒΙ(ΤΟΥ)
ΠΑ(ΡΑ) ΜΙ(ΧΑΗΛ) ΤΟΥ ΚΟΛΟΚΗΝΘ(ΟΥ)
ΕΥΧΕCΤΕ ΔΙΑ ΤΟΝ
Κ(ΥΡΙΟ)Ν ΕΤ(ΟΥC) SΨΝΓ +"

Θα πρέπει να διευκρινίσουμε εδώ -και ευχαριστούμε τον αρχαιολόγο κ. Χαράλαμπο Φαράντο για την πολύτιμη βοήθεια- ότι το αναγραφόμενο στην επιγραφή έτος SΨΝΓ (ΣτΨΝΓ) αντιστοιχεί στο από Κτίσεως Κόσμου έτος 6753 και με δεδομένο ότι ως έτος Κτίσεως Κόσμου κατά το χρονολογικό σύστημα του Βυζαντίου λαμβάνεται το 5508 π.Χ, προκύπτει διά της αφαίρεσης (6753 πλην 5508) η χρονολογία 1245 μ.Χ.

Η μονή σήμερα

Πριν από μερικές δεκαετίες, το μοναστήρι λειτουργούσε ως γυναικείο, αλλά αργότερα έγινε -και παραμένει- ανδρικό, έχοντας αυτό τον καιρό μόνο ένα μοναχό. Από το 2000, χρέη ηγουμενοσυμβουλίου εκτελεί ο αρχιμανδρίτης Ιωάννης Καραμούζης, με τη μέριμνα του οποίου έγιναν σημαντικά έργα για τη συντήρηση της μονής σε τούτα τα τελευταία χρόνια.

Μεταξύ των άλλων, έχει ήδη αντιμετωπιστεί δραστικά και το χρόνιο πρόβλημα που αποτελούσε μόνιμη απειλή για το καθολικό, εξαιτίας του παρασυρόμενου χώματος της βουνοπλαγιάς. Το Ιερό του ναού εφαπτόταν στην αρκετά απότομη πλαγιά, από την οποία μάλιστα κυλούσαν πολλά νερά κι έτσι μεγάλοι όγκοι χώματος κατέληγαν να καλύπτουν το κτίσμα, προξενώντας συχνά μεγάλες καταστροφές. Γι' αυτό, έγινε μελέτη και αφαιρέθηκε ημικυκλικά ένα τμήμα της πλαγιάς, ώστε να υπάρχει πλέον μια απόσταση ασφαλείας 10 και πλέον μέτρων μεταξύ του βουνού και του ναού.

Πρόσφατα, με πρωτοβουλία του αρχιμανδρίτη κ. Καραμούζη και με την άδεια της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, αντικαταστάθηκε το ξύλινο τέμπλο του καθολικού και στη θέση του τοποθετήθηκε μαρμάρινο, το οποίο φέρει κατ' αντιγραφή τη διακόσμηση ορισμένων από τα ωραιότερα γλυπτά του ναού, που δυστυχώς έχουν κλαπεί πριν από χρόνια και μόνο σε μερικές φωτογραφίες υπάρχουν σήμερα. Παράλληλα με τη δημιουργία του μαρμάρινου τέμπλου, ξεκίνησε και το έργο της αγιογράφησης του ναού, το οποίο σταδιακά ολοκληρώνεται.

Όπως μας είπε ο αρχιμανδρίτης, για την κατασκευή ενός τμήματος του μαρμάρινου τέμπλου, συνέβαλε και ο δήμος Μεσσαπίων, μόνο που οι ανάγκες γενικότερα του μοναστηριού είναι πολύ μεγάλες και η ως τώρα βοήθεια ελάχιστη. Γι' αυτό, κάνει έκκληση προς τη Δημοτική αρχή Μεσσαπίων και τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Εύβοιας, ώστε στο εξής να υποστηρίξουν ουσιαστικότερα τα αναγκαία έργα συντήρησης και διαμόρφωσης του χώρου της ιστορικής αυτής μονής.

Την ανάγκη εκτέλεσης έργων συντήρησης και ανάδειξης του διατηρητέου αυτού μνημείου, τονίζει και η 1η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, η οποία, διά της αρχαιολόγου κ. Δήμητρας Πέτρου, επισημαίνει ότι "απαιτείται η κατά το δυνατό αποκατάσταση του καθολικού του 13ου αιώνα και η συντήρηση του διακόσμου του, όπως και ο ευπρεπισμός του αύλειου χώρου γύρω από το μνημείο". Επιπλέον, επιβάλλεται κατά την Αρχαιολογική υπηρεσία η άμεση περισυλλογή των γλυπτών και η ασφαλής φύλαξή τους ή ακόμα και η έκθεσή τους σε κατάλληλα διαμορφωμένο χώρο στην πτέρυγα των κελλιών. Επίσης, θα πρέπει να τοποθετηθεί και αναλυτική πινακίδα με ιστορικές και αρχαιολογικές πληροφορίες για τη μονή, όπως και με στοιχεία της βιογραφίας και της εικονογραφίας του Αγίου.